• Wat gebeurde er in 1943?
    Information
    01 januari 1943
    Wat gebeurde er in 1943?
    Kamp Vught wordt in gebruik genomen en vanuit de Hollandsche Schouwburg worden de eerste Joden er naartoe gebracht.
    W...
  • Het verzet pleegt een overval op het bevolkingsregister in Wageningen
    Information
    02 januari 1943
    Het verzet steelt het bevolkingsregister van Wageningen
    Een Wageningse verzetsgroep zorgt ervoor dat het bevolkingsregister van de gemeente wordt vernietigd. Het is de waarschijnlijk de eerste actie in zijn soort in Nederland.
    H...
  • Het Apeldoornsche Bosch: 'Nooit heb ik wat ons is ontnomen, zo bitter, bitter liefgehad'
    Information
    21 januari 1943
    Apeldoornsche Bosch
    Joods-psychiatrische instelling Het Apeldoornsche Bosch door de Duitsers ontruimd
    H...
  • Haagse weeskinderen op Kasteel Enghuizen
    Information
    29 januari 1943
    Haagse weeskinderen op Kasteel Enghuizen
    Op 29 januari 1943 komen 120 Haagse weeskinderen aan op kasteel Enghuizen in Hummelo, omdat hun onderkomen is gevorderd door de overheid. Ze blijven er tot aan het einde van de oorlog.
    H...
  • Universiteit Nijmegen, bron van verzet, sluit deuren; studenten duiken onder
    Information
    11 april 1943
    Nijmeegse universiteit sluit de deuren
    Na weigering om de studenten een loyaliteitsverklaring voor te leggen ziet de rector-magnificus zich in april 1943 gedwongen om alle colleges te staken en de universiteit in Nijmegen te sluiten.
    U...
  • 'Als ze van tevoren geweten hadden hoe groot de gevolgen van de staking waren, hadden ze het nooit gedaan'
    Information
    29 april 1943
    April-meistaking in Gelderland
    Bij diverse grote bedrijven in Gelderland wordt op 29 april en de dagen er na gestaakt uit protest tegen het besluit van de bezetter die oud-militairen in krijgsgevangenschap wil nemen. Met voor sommige stakers fatale gevolgen.
    '...
  • Vliegveld Deelen: centrum van de Duitse Nachtjagd
    Information
    01 oktober 1943
    Diogenes-bunker operatief
    Na bijna een jaar bouwen is de grote bunker Diogenes bij Fliegerhorst Deelen klaar. Het onverwoestbare gebouw is een commandocentrum van de Duitse luchtverkeersleiding waar honderden mensen actief zijn.
    V...
  • Drie schoten en Jan Boes is niet meer: Silbertanne-moorden in Gelderland
    Information
    16 oktober 1943
    Eerste Silbertanne-moord Gelderland
    Nederlandse SS'ers vermoorden verzetsmensen die verdacht worden van betrokkenheid bij aanslagen op Duitsgezinde Hollanders. De daders bellen meestal aan bij de woning van het slachtoffer, vragen zijn naam en schieten direct.
    D...

ARNHEM - In Gelderland, op de lijn Engeland-Ruhrgebied, zijn tientallen monumenten te vinden die herinneren aan op die plek gecrashte geallieerde bommenwerpers uit de Tweede Wereldoorlog. Veel van die Britse Lancasters, Short Stirlings en andere toestellen waren het slachtoffer van Duitse nachtjagers; speciaal aangepaste toestellen die in het donker jacht maakten op de bommenwerpers.

Fliegerhorst Deelen was het centrum van de Duitse luchtverdediging, waarin een hoofdrol was weggelegd voor de vluchtleiding in de zogeheten Diogenesbunker in de bossen bij Schaarsbergen ten noorden van Arnhem. De Duitsers hadden het terrein al in 1937 verkend en uitgezocht. Het vliegveld werd in hoog tempo in gereedheid gebracht en eind mei 1940 voor het eerst gebruikt. De bunker werd gebouwd van augustus 1942 tot juli 1943 en in de herfst van dat jaar in gebruik genomen.

Tijdens een groot deel van de oorlog was Fliegerhorst Deelen de thuisbasis van vele tientallen Duitse nachtjagers die tot doel hadden zoveel mogelijk Britse bommenwerpers neer te halen. Die 'jacht' moest in het donker gebeuren omdat de Britse RAF haar aanvallen 's nachts uitvoerde. In Nederland hadden de Duitsers meerdere vliegvelden in gebruik voor hun nachtjagers. Behalve in Deelen waren de toestellen gestationeerd in Twente, Leeuwarden, Venlo en Gilze-Rijen. 

Duitse luchtverdediging van Denemarken tot Frankrijk

De vliegvelden in Nederland maakten deel uit van een Duitse luchtverdedigingslinie die zich uitstrekte van Denemarken tot Noord-Frankrijk (het zogenoemde Himmelbett) en die bestond uit een dicht net van vliegvelden, luister- en radarposten die werden gecoördineerd vanuit een aantal grote vluchtleidingscentra waarvan Nederland de grootste en de belangrijkste had in de vorm van de zogenoemde Diogenesbunker in Schaarsbergen. Een metershoge betonnen kolos met een centrale zaal waarin honderden vrouwelijke Luftwaffehelferinnen, de Blitz-Mädchen alle geregistreerde vliegbewegingen boven Nederland en het Ruhrgebied bijhielden op een kolossaal glazen scherm en ze met lampjes aanlichtten. Op basis van die gegevens werden het Duitse luchtafweergeschut en de (nacht)jagers aangestuurd. Soortgelijke centra stonden in Metz, Hamburg, Berlijn en Fliegerhorst Grove in Denemarken. 

Duitsers breiden Deelen uit

Voor haar rol in de luchtverdediging hadden de Duitsers vliegveld Deelen fors uitgebreid met in een A-vorm aangelegde start- en landingsbanen, als boerderijen gecamoufleerde betonnen hangars en bunkers en een dicht net van luchtafweergeschut. Voor de aanvoer van munitie en andere voorraden was een speciale spoorlijn aangelegd vanaf Wolfheze, het zogenoemde 'bommenlijntje'. 

Wilde en tamme zwijnen

De Duitse Luftwaffe ontwikkelde tijdens de oorlog meerdere en steeds effectievere methoden voor de Nachtjagd. Een nieuwe en belangrijke taak voor de Luftwaffe die bij het begin van de oorlog enkel offensief was ingesteld, maar na het begin van Britse bomaanvallen ook uit een verdedigend vaatje moest leren tappen. Aanvankelijk gingen de jagers op goed geluk de lucht in in de hoop een bommenwerper te verschalken wat al snel veranderde in een systeem waarbij de jagers werden aangestuurd met behulp van radarposten. Dat groeide weer uit tot de tactiek van de 'Helle Nachtjagd', de verlichte nachtjacht, waarbij radargestuurde zoeklichten de jagers naar hun prooi brachten. Nadeel van dat systeem was dat per zone slechts een nachtjager kon worden aangestuurd. De Britten, ook niet gek, ontwikkelden methoden om de Duitse radar te storen door middel van het uitwerpen van strookjes metaalfolie: Window, later Chaff genoemd. Ook stuurden ze hun bommenwerpers zo veel mogelijk door één luchtverdedigingszone, waar de Duitsers, zoals gezegd, steeds maar een jager de lucht in konden brengen en aansturen. 

Liechtenstein antennes op de neus van een Junkers 88 jager, rechts de ontvangstinstallatie in de cockpit - Foto's publiek domein 

De komst van een nieuw systeem, 'Wilde Sau' genoemd, leidde ertoe dat meerdere radarstations een groter aantal jagers aanstuurden. Vanaf de grond werden de bommenwerpers door de zoeklichten aangelicht waarna de nachtjagers, die boven de bommenwerpers positie kozen, hun doelen konden selecteren,. Tegelijkertijd kregen de nachtjagers zelf ook radarinstallaties aan boord, zoals het Liechtenstein-apparaat. Een aantal antennes op de neus van het toestel waarvan de signalen konden worden uitgelezen op een beeldscherm in het toestel. 

Aanvankelijk werden bestaande toestellen aangepast voor de nachtjacht. Later in de oorlog ontwikkelden de Duitsers speciale nachtjagers zoals de Heinkel 219 'Uhu' (foto boven - publiek domein). Een hypermodern toestel met een goede radar maar dat vanwege de ingewikkelde techniek slechts in een klein aantal is geleverd, namelijk 300 stuks.  

Deelen na de bombardementen, rechts het vernielde interieur van de Diogenes-bunker - foto's publiek domein, Wikipedia

In september 1944 waren de rollen van Deelen en Diogenes uitgespeeld, nadat het vliegveld twee keer zwaar was gebombardeerd. Direct na de luchtlandingen van Market Garden vernielden de Duitsers het interieur van Diogenes, De bunker zelf kregen ze niet kapot. 

Onze reportage over Deelen en de glaskaart van Diogenes:

Voor toekomstplannen voor de bunker klik hier.

 

 

Deel op Facebook
Deel in je netwerk
Deel op Twitter
Deel met een vriend